Tháng 12 năm 1967, một đợt rét chưa từng có tràn qua thành phố vốn từ xưa được xem là cửa ngõ thiên tử này. Đại lục Trung Hoa đang trải qua một cuộc kiếp nạn chưa từng có trong lịch sử, cơn bão Cách mạng Văn hóa trong năm này đã lên đến đỉnh điểm, thậm chí còn lan sang cả Hồng Kông, còn phong trào Thượng Sơn Hạ Hương (đưa thanh niên trí thức về nông thôn lao động) vừa mới manh nha đã khiến lòng người khắp nơi hoang mang bất an. So với nông thôn, cuộc sống thành thị vẫn còn khá hơn nhiều, mỗi tháng lương thực dầu ăn ít nhiều cũng có phần đảm bảo, tuy không đủ no nhưng dù sao cũng hơn hẳn thứ bột khoai lang ngoài quê. Cái bóng của nạn đói (từ năm 1959 đến 1961, ba năm thiên tai lan khắp cả nước, dân gian còn gọi là "độ hoang") đã in hằn quá sâu trong tâm khảm con người.
Là thư ký của Ủy ban Cách mạng nhà trường, gần đây Trương Quốc Trung mặt mày ủ dột, bởi Ủy ban Cách mạng giao cho anh một nhiệm vụ hết sức khó nhằn: viết một bài phê phán mê tín phong kiến.
Trương Quốc Trung là giáo viên trường trung cấp, trước kia từng học tại chính ngôi trường này, sau vì thành tích tốt nên được giữ lại làm giáo viên. Đừng xem thường trường trung cấp, vào thời đó, thi đỗ trung cấp còn khó hơn thi đỗ Đại học Thanh Hoa bây giờ nhiều. Trước Cách mạng Văn hóa, những ai không thi đỗ trung cấp mới phải học lên cấp ba, tình trạng này kéo dài mãi đến giữa thời kỳ cải cách mở cửa. Sinh viên tốt nghiệp trung cấp thời ấy tuyệt đối xứng đáng là trí thức thực tài thực học.
Đối với Trương Quốc Trung, người có điểm Ngữ văn gần như tuyệt đối khi tốt nghiệp, viết một bài phê phán chẳng khác nào chuyện vặt trong lòng bàn tay. Từ nhỏ như hiệu trưởng, bí thư, đến lớn như danh tướng Thế chiến thứ hai, hễ lọt vào ngòi bút của Trương Quốc Trung thì tuyệt đối biến thành loại cặn bã hết thuốc chữa. Nhưng đối với cuốn 《Mao Sơn Đồ Chí》 bản in cuối đời Thanh vừa bị lục soát từ nhà bí thư Đảng ủy nhà trường này, anh lại thực sự không biết hạ bút từ đâu.
Những gì viết trong sách toàn là các phương pháp kiểu như hàng yêu bắt quỷ, lại có cả một số hình vẽ giải thích tựa như võ thuật, một số cây cỏ vật dụng mà bản thân anh chưa từng nghe qua cùng những thứ kỳ quái khó hiểu, kèm theo cách sử dụng dị hợm vô cùng của chúng. Càng khiến Trương Quốc Trung mù tịt hơn nữa là phần ghi chép cách giải quyết một số triệu chứng trông có vẻ như bệnh tật trên cơ thể người, nhưng phương pháp lại vô cùng khó tin, chẳng hạn như đất dưới mái hiên, dầu thơm ngâm đồng tiền cổ, toàn những thứ chẳng đâu vào đâu.
Viết bài phê phán thì phải có lý có lẽ, đây cũng là yêu cầu của Ủy ban Cách mạng: nói thứ này là xấu thì phải nói rõ nguyên nhân hậu quả, xấu ở chỗ nào, vì sao xấu, gây hại gì cho quần chúng, thứ gì mới không xấu, vân vân. Nếu là phê phán loại truyền thuyết thần thoại như 《Liêu Trai》 thì còn dễ viết, nhưng cuốn sách trước mắt này xem ra chẳng gây hại gì cho người ta, cùng lắm chỉ có thể nói những gì sách viết là giả, là lừa gạt. Nhưng lừa gạt và đầu độc hoàn toàn là hai khái niệm khác nhau, viết thành lừa gạt thì chắc chắn không xong việc được giao. Yêu cầu duy nhất của Ủy ban Cách mạng là phải miêu tả thứ này thành khối u ác tính đã đầu độc dân tộc Trung Hoa suốt năm ngàn năm, nhưng theo Trương Quốc Trung thấy thì cách nói ấy căn bản chẳng có cơ sở nào để bàn tới. Trong sách đâu có viết chuyện dùng người sống để tế lễ hay giết người phóng hỏa, cùng lắm chỉ là bảo người ta lấy đất dưới mái hiên hòa nước uống, chẳng lẽ như vậy mà đã hại cả dân tộc Trung Hoa suốt năm ngàn năm? Nghĩ đến đây, Trương Quốc Trung đành bó tay không biết tính sao.
Hai tuần trôi qua, Trương Quốc Trung vẫn không ngừng lật giở cuốn 《Mao Sơn Đồ Chí》 này, hy vọng tìm ra được sơ hở nào đó từ trong sách, nhưng nội dung trong sách tuy trông có vẻ chẳng đâu vào đâu, song đọc kỹ lại thì từng phần khớp nhau chặt chẽ, không hề có kẽ hở. Đúng lúc này, ông nội của Trương Quốc Trung run rẩy bước xuống từ trên gác xép, "Con à, những gì viết trong sách đó đều là thật cả, không tin thì con cứ tìm một người mà thử xem." "Ông là kẻ phản bội giai cấp vô sản, tôi không có quan hệ gì với ông! Đừng có quấy nhiễu công tác cách mạng của tôi!"
Từ khi ông nội bị chụp cho cái mũ phản bội, gia đình Trương Quốc Trung chẳng khác gì nhà quan lại thời xưa bị tịch biên gia sản. Trước tiên là cha bị đấu tố ở nhà máy rồi bị đuổi việc, sau đó đến lượt anh bị cản trở việc vào Đoàn, cửa kính nhà mình cũng bị người ngoài ném vỡ. Cuối cùng cả nhà đành ngậm nước mắt ký giấy đoạn tuyệt quan hệ, vạch rõ ranh giới với ông nội, mới tạm yên chuyện. Từ đó về sau, ông nội Trương Quốc Trung chỉ có thể sống một mình trong căn gác xép gió lùa bốn bề. Cả nhà tuy xót xa nhưng cũng chẳng còn cách nào khác. Nhà họ Trương sống chung với vài hộ hàng xóm trong một tòa nhà kiểu Tây bằng gỗ vốn thuộc tô giới Ý trước kia, nhất cử nhất động của họ hàng xóm đều nhìn thấy cả. Ngoài việc lén lút nửa đêm mang cho ông nội một tấm đệm bông, chỉ cần ban ngày biểu lộ chút thân mật nào là đã phải đối mặt với nguy cơ bị hàng xóm tố giác.
Ông nội cười nhẹ một tiếng, vịn tường khập khiễng bước xuống lầu. Nhưng câu nói của ông lại khiến Trương Quốc Trung chợt tỉnh ngộ, "Đúng vậy, mình cứ tìm một người có triệu chứng giống như sách miêu tả, dùng phương pháp trong sách mà thử xem, nếu không hiệu nghiệm thì cái thứ này chẳng phải tự nó sụp đổ hay sao!" Thành thật mà nói, lúc này Trương Quốc Trung vẫn không tin lấy một chút nào vào những nội dung khó tin trong sách.
Nhưng những triệu chứng miêu tả trong sách thực sự không dễ tìm. Cầm theo thư giới thiệu của Ủy ban Cách mạng, trong vòng một tuần Trương Quốc Trung đã đi thăm hỏi mấy trăm hộ gia đình mà vẫn không phát hiện trường hợp nào tương tự. Đúng lúc Trương Quốc Trung định từ bỏ kiểu tìm kiếm mò kim đáy bể này để tìm hướng đi khác, thì một tin tức lọt vào tai anh.
Sáng hôm ấy, Tiểu Lưu bên Ủy ban Cách mạng chạy đến nhà Trương Quốc Trung, báo cho anh biết bí thư Đảng ủy nhà trường Ngụy Lão Nhị đã chết (phàm là người bị đấu tố thì đều bị tước bỏ danh xưng tôn kính, đặt cho một biệt danh; đến thời kỳ phê Lâm phê Khổng thì ngay cả Khổng lão phu tử cũng bị gán cho biệt danh Khổng Lão Nhị, huống hồ gì ông bí thư vô danh tiểu tốt này), là tự sát vì sợ tội. Vợ ông ta đã hóa điên, nhưng đầu óc vẫn khá tỉnh táo, chỉ thỉnh thoảng nói năng lảm nhảm, toàn kể chuyện thời trẻ của Ngụy Lão Nhị. Ủy ban Cách mạng cho rằng vợ ông ta muốn lật lại lời khai cho Ngụy Lão Nhị, nên bảo Trương Quốc Trung cùng đi thẩm vấn bà ta, rồi viết một bản đấu tố.
Tin này khiến lòng Trương Quốc Trung chợt rung động, bởi triệu chứng của vợ Ngụy Lão Nhị dường như trùng khớp hoàn toàn với một số triệu chứng miêu tả trong 《Mao Sơn Đồ Chí》. "Chỉ cần mình thử dùng phương pháp trong sách, nếu không hiệu nghiệm thì luận cứ coi như đã có." Nghĩ vậy, Trương Quốc Trung nhét lọ giấm trong nhà vào túi xách, mang theo giấy bút cùng lá bưởi đã chuẩn bị sẵn từ trước, rồi cùng Tiểu Lưu lên đường.
Đến nhà Ngụy Lão Nhị, Trương Quốc Trung không khỏi chạnh lòng chua xót. Thành thật mà nói, lúc sinh thời bí thư Ngụy là người rất hiền hòa, lại học rộng tài cao, cầm kỳ thi họa không gì không biết. Có một thời gian dài Trương Quốc Trung từng rất ngưỡng mộ bí thư Ngụy. Nhưng lúc này nhà bí thư Ngụy chẳng khác gì ngôi miếu hoang mấy chục năm không hương khói, khắp nơi ngổn ngang tan hoang sau trận đập phá cướp bóc. Chỉ có vợ bí thư Ngụy một mình nằm trên giường, miệng chảy nước dãi, lảm nhảm không ngừng. Bên cạnh giường đứng vài học sinh và giáo viên trẻ tuổi, vẻ mặt ai nấy đều nghiêm túc.
Trương Quốc Trung tìm một tờ báo cũ, trải ra ngồi thẳng xuống đất, chăm chú quan sát vợ bí thư Ngụy, lắng nghe cẩn thận từng câu từng chữ bà ta nói.
"Tôi sao có thể là kẻ phản bội được? Tôi vào Đảng năm 38 tuổi, lúc Thiên Tân giải phóng tôi là đội trưởng đội kiểm soát trật tự của trường, còn từng bắt được gián điệp, lập công trạng, hồ sơ của tôi đều có ghi cả, những gì các người nói đều là vu khống!" Khi nói những lời này, ánh mắt vợ bí thư Ngụy đờ đẫn nhưng giọng điệu lại kích động dữ dội, cả căn phòng tràn ngập một bầu không khí kỳ lạ.
"Anh nói xem, bà ta rốt cuộc là thật sự tâm thần, hay là giả bệnh để giúp Ngụy Lão Nhị chạy tội đây? Cái chuyện bắt gián điệp bà ta nói ấy, hóa ra lại là thật, thật kỳ lạ, chuyện này lúc sinh thời Ngụy Lão Nhị cũng chưa từng nhắc tới, đến cả hiệu trưởng Trần cũng không biết còn có chuyện như vậy." Tiểu Lưu lén lút thì thầm với Trương Quốc Trung. "Suỵt, đừng nói nữa, nghe xem bà ta còn muốn nói gì!"
